Verslag Ten Gronde: Landbouw (Kunst & Zwalm)

Ten Gronde – stemmen uit landbouw en samenleving

Over de manier waarop we aan landbouw doen en wat dit zegt over onze tijd.
Zondag 14 september – Het Groene Lilare, Zwalm

Op zondag 14 september nodigde Kunstenplatform PLAN B kunstenaars, landbouwers en publiek uit voor een gesprek over het hete hangijzer ‘landbouw’. Dit als onderdeel van Kunst & Zwalm, dat wij voor één editie mee cureerden en organiseerden. 
De moderne boer krijgt vandaag veel op zijn bord: stikstofakkoorden, Europese regelgeving, torenhoge investeringen om te kunnen overleven, en bovenop dat alles de klimaatcrisis. De boerenprotesten van de voorbije jaren konden rekenen op veel begrip in de samenleving, maar ze stellen tegelijk vragen: hoe duurzaam is dit landbouwmodel? Welke alternatieven kunnen we bedenken?

Samen met theatermaker Martha Balthazar, die met Boerenpsalm een voorstelling over het thema maakte, Tom Van Canneyt, Zwalmse schepen van Landbouw, en Karel Houdmont, oprichter van bioboerderij Ourobouros, gingen we in gesprek. Het panel werd ingeleid door de kortfilm L’avenir le dira van Pierre Creton.

Een tafel met vele stemmen

“Zonder grond doe je niet aan landbouw,” klonk het tijdens het gesprek. Vanuit die eenvoudige waarheid ontvouwde zich een gelaagd debat over grond, verantwoordelijkheid en toekomst. Ten Gronde — de voorstelling van Martha Balthazar waarop dit gesprek voortbouwt — is vier jaar oud, maar haar thematiek blijft actueel. Het werk bracht een veelheid aan stemmen samen, en ook in dit gesprek klonk dat principe door: een tafel vol stemmen, zonder partijpolitieke strijd, maar met ruimte voor nuance, conflict en verbeelding.

Spanningsvelden in beeld

Het panel maakte duidelijk hoe complex landbouw vandaag is. Verschillende spanningsvelden kwamen scherp naar voren:

• Schaalvergroting en kwetsbaarheid: grote investeringen maken boeren afhankelijk van internationale markten en kwetsbaar voor plotse schokken, terwijl kleinschalige landbouwers meer wendbaarheid hebben, maar kampen met hoge arbeidskosten.
• Waardering en onzichtbaarheid: landbouwers ervaren een gebrek aan maatschappelijke erkenning. Hun seizoensgebonden, vaak onzichtbare werk blijft ondergewaardeerd, terwijl waardering meer vraagt dan subsidies alleen.
• Boer en burger: de kloof tussen producent en consument groeit. Toch tonen korte ketens, markten en verhalen dat verbinding mogelijk blijft wanneer burgers bewust kiezen voor lokale producten.
• Platteland en stad: stedelingen die zich op het platteland vestigen botsen soms met landbouwpraktijken, van nachtelijk oogsten tot geurhinder. Wederzijds respect is essentieel om samen te leven.
• Landbouw en beleid: regelgeving en papierwerk drukken zwaar op de sector. Beleidskeuzes rond grondgebruik en subsidies bevoordelen vaak grootschalige bedrijven en vergroten polarisatie tussen landbouw en natuur. 

Bruggen bouwen

Tegelijk kwamen ook kansen naar voren. Er zijn veel manieren om nieuwe verbindingen te leggen: coöperatieven waarin consumenten meewerken, onderwijs dat jongeren opnieuw met voedselproductie in contact brengt, of beleidsmaatregelen die de instap in het beroep toegankelijker maken voor diverse generaties.

Landbouw raakt daarbij niet enkel de markt, maar ook thema’s als zorg, onderwijs en gemeenschap. Het gesprek bracht duidelijk naar voren dat landbouw een gedeelde maatschappelijke verantwoordelijkheid is.

De toekomst blijft open

De vraag “Wie gaat de wereld voeden?” hing als een rode draad boven het gesprek. Voor sommigen ligt het antwoord in efficiëntie en schaalvergroting, voor anderen in biologische landbouw en korte keten. Er is geen pasklaar antwoord. Wat wél vaststaat: de sector verandert snel, kennis dreigt verloren te gaan, en de maatschappelijke urgentie neemt toe.

Ten Gronde vandaag

Vier jaar na de creatie van Ten Gronde voelen de thema’s tegelijk actueel en ingehaald. Actueel, omdat grond, waardering en verantwoordelijkheid niets aan belang hebben ingeboet. Ingehaald, omdat nieuwe crisissen — stikstof, protesten, klimaat — de realiteit intussen hebben verschoven.

Maar misschien is dat precies de kracht van zowel de voorstelling als dit gesprek: niet om oplossingen te bieden, maar om de complexiteit zichtbaar te maken en ruimte te openen voor dialoog. Landbouw gaat immers niet enkel over boeren; het gaat over hoe we samen omgaan met grond, voedsel en toekomst.